De Boterfabriek
Van coöperatieve stoomzuivelfabriek tot wonen in industrieel erfgoed
Aan de Zuivelweg, midden op landgoed De Wiersse, staat de voormalige coöperatieve stoomzuivelfabriek. Ruim zeventig jaar werd hier de melk van de boeren uit de buurt tot boter verwerkt. Het is een markant stuk industrieel erfgoed, op een steenworp van het landhuis en de tuinen.
Landgoed De Wiersse kocht de fabriek in 2022 aan om leegstand en verval te keren, en om in dit bijzondere gebouw weer te laten wonen. De fabriek is inmiddels een gemeentelijk monument. De komende jaren richten we er vijf woningen in, die we in erfpacht willen uitgeven.
Wonen in de zuivelfabriek
Een gebouw van deze omvang blijft alleen in goede staat als er ook echt geleefd wordt. Daarom maken we van de fabriek vijf zelfstandige woningen, binnen de bestaande muren. Zo blijft het erfgoed behouden en verandert er niets aan het landschap eromheen.
Vijf woningen
Drie van de vijf woningen bestaan in feite al en zijn bewoonbaar: de voormalige dienstwoning van de fabriek, een studio in de oude paardenstal en een ruim, vrijwel gelijkvloers appartement. In het voorste deel van de fabriek, nu nog in ruwe staat, komen de laatste twee woningen.
Compact en gevarieerd
De woningen verschillen in grootte, van een compacte studio tot een royaal appartement. Zulke kleinere woningen zijn schaars in het buitengebied. Er is er een bij voor wie klein wil wonen, en een gelijkvloerse woning die geschikt is om lang in te blijven wonen. De grote fabrieksvensters zorgen voor veel licht.
Een eeuw zuivel
1896: een boterfabriek op het landgoed
In 1896 stelde de eigenaar van De Wiersse een stuk grond beschikbaar aan zijn pachters om er samen een coöperatieve boterfabriek te stichten. In januari 1897 werd de eerste steen gelegd en vier maanden later kon de eerste melk worden verwerkt. Het was een klein fabriekje dat op handkracht draaide, aan de boomrijke Wiersserallee.
Van handkracht naar stoom
De melk stroomde toe en al snel kon handkracht de vraag niet meer aan. In 1899 kwam er een stoommachine, met een ketelhuis en een machinekamer. Voortaan heette het bedrijf de Coöperatieve Stoomzuivelfabriek de Wiersse. De melkrijders haalden de melkbussen met paard en wagen op bij de boeren. Voor hun paarden bouwde de coöperatie een paardenstal, die in 1913 geheel werd vernieuwd.
Zo werd de boter gemaakt
De verse melk ging eerst door de centrifuge, die de room van de ondermelk scheidde. De ondermelk ging terug naar de boeren als veevoer. De room rijpte in het roomzuurlokaal en werd daarna in grote karns tot boter geslagen, gekneed en gewassen. Deze schildering van Ids Wiersma uit omstreeks 1920 geeft de sfeer van zo’n melkkelder mooi weer.
1937 tot 1941: het gezicht van nu
Tussen 1937 en 1941 werd de fabriek ingrijpend vernieuwd. De productieruimten kregen een grotere hoogte onder een plat dak, en het gebouw kreeg zijn zakelijke, functionele baksteenarchitectuur die het nu nog heeft. De uitbreiding uit 1941 is van architect Gerrit Feenstra, die als bondsarchitect van de Gelders-Overijsselse Zuivelbond bij de bouw en verbouw van meer dan vierhonderd zuivelfabrieken betrokken was. In 1941 kwam ook de huidige schoorsteen tot stand.
Sluiting en herbestemming
Door schaalvergroting en centralisatie in de zuivel sloot de fabriek begin jaren zeventig haar deuren. Daarna maakte een chemische fabriek er onder meer boenwas en vloerwas, terwijl in het oude kantoor werd gewoond. Rond 2011 kreeg het gebouw een woonbestemming met een enkele woning en bed-and-breakfast. In 2021 werd er een hennepkwekerij aangetroffen. Voor Landgoed De Wiersse was dat de aanleiding om het gebouw begin 2022 aan te kopen en dit erfgoed voor de toekomst veilig te stellen.
Een gemeentelijk monument
Op verzoek van het landgoed is de fabriek in 2026 aangewezen als gemeentelijk monument, samen met de paardenstal en de schoorsteen. Daarmee is de waarde van deze plek ook officiëel erkend.
Fabriek, paardenstal en schoorsteen
De fabriek, de naastgelegen paardenstal, de slanke schoorsteen en de directeurswoning aan de overkant vormen samen een herkenbaar ensemble. Vrijstaand in het groene buitengebied is het een baken langs de Wiersserallee. De paardenstal is het oudste nog herkenbare deel en bijzonder zeldzaam.
Zeldzame zuivelarchitectuur
Het is een redelijk gaaf en zeldzaam voorbeeld van een zuivelfabriek in zakelijke baksteenarchitectuur. De bouwgeschiedenis is nog goed af te lezen aan de verschillende delen. Veel van de oorspronkelijke stalen en aluminium vensters zijn bewaard gebleven. Juist de vroege aluminium vensters uit de jaren vijftig zijn zeldzaam en van waarde voor de geschiedenis van de bouwtechniek.
Historische beelden en gegevens ontleend aan het bouwhistorisch onderzoek naar de Zuivelfabriek De Wiersse (Tijdbeeld, 2024) en aan lokale archieven. Ansichtkaart en briefhoofd omstreeks 1900; schildering Ids Wiersma omstreeks 1920.